Literatura w czasach brunatniejącej Europy. Frankfurt, Warszawa, Kraków [komentarz]

„Nie mogę oddzielać literatury od polityki” – powiedziała w trakcie swojego głośnego przemówienia na otwarcie tegorocznych targów książki we Frankfurcie Radka Denemarková. Wydarzenia ostatnich tygodni – te, które obserwowałam z daleka i te, w których brałam udział – pokazały mi, że nie sposób się nie zgodzić.

Źle się dzieje w państwie czeskim. Przez cały kraj przetacza się obecnie fala protestów przeciwko działaniom ministra kultury Oto Klempířa i jego współpracowników. Poszło przede wszystkim o planowanie zniesienie opłat abonamentowych za radio i telewizję, tak, by opłacane były one z budżetu państwa, co w praktyce nie tylko uskromni środki przeznaczane na nowe programy i audycje, ale też może niebezpiecznie uzależnić ich treści od decyzji rządu.

A jest się czego obawiać, bo ekipa Klempířa wprowadza rzeczywiście praktyki rodem z poprzedniego reżimu (przeciwnicy ministra często i gęsto przypominają przy tej okazji, że Klempíř był współpracownikiem czechosłowackiego StB). Zgodnie z ustalonymi przez nich najnowszymi zasadami naboru wniosków o dofinansowanie literackich czasopism i wydarzeń, prawa do dotacji nie mają media, które regularnie publikują również komentarze polityczne i odnoszą się do aktualnych wydarzeń politycznych. W skrócie – jeśli jako pismo literackie chcesz dostać dofinansowanie państwa, nie możesz pisać o polityce. „Nowych sformułowań naprawdę nie da się już określić inaczej niż mianem cenzury” – pisze na łamach Alarmu Jan Bělíček.

Swoimi działaniami i postawą ekipa Klempířa pokazuje, że patrzy na ludzi kultury z wyższością i – jak zauważa w jednym z wywiadów Kateřina Tučková – traktuje ich jak pasożytów. Widać to było również na uroczystości wręczenia tegorocznych nagród ministerstwa kultury, w tym Państwowej Nagrody Literackiej, którą w tym roku zdobył pisarz Václav Jamek. Sam minister się nie pojawił, zaś całe wydarzenie, dotychczas szeroko nagłaśniane, odbyło się w małej salce praskiego Rudolfinum, bez zwyczajowej transmisji Telewizji Czeskiej, bez udziału przedstawicieli mediów. Bezpośrednio przed uroczystością czescy artyści zorganizowali przed budynkiem cichy protest, domagając się dymisji ministra.

Oto Klempíř vs. Radka Denemarková

Jak komentował dla „Deníka N” zastępca redaktora naczelnego „A2” Michal Špína, oddzielenie kultury od polityki nie jest możliwe, „choćby dlatego, że istnieje coś takiego jak polityka kulturalna, kultura polityczna lub samo ministerstwo kultury. Jego aktualne działania są tego dowodem”. Podobnego zdania jest Radka Denemarková, która pisze i mówi na ten temat od wielu lat. Dała temu wyraz również w swoim wystąpieniu na uroczystym otwarciu targów książki we Frankfurcie. Dzięki specjalnemu programowi Czeskiego Centrum Literackiego dla tłumaczy z języka czeskiego miałam okazję wziąć udział w uroczystości i słuchać tej przemowy na żywo.

Ponieważ Czechy były w tym roku gościem honorowym tego największego wydarzenia literackiego na świecie, kraj otrzymał wyjątkowo dużo przestrzeni do zaprezentowania swojej rodzimej twórczości – powstał specjalny czeski pawilon, gdzie przez całe targi odbywały się wydarzenia z udziałem czeskich gości. Na uroczyste otwarcie przybył również Oto Klempíř. W trakcie swojego przemówienia został jednak wygwizdany przez czeską sekcję publiczności. Denemarková wkroczyła na scenę zaraz po nim.

Fot. Frankfurter Buchmesse / Marc Jacquemin

I zaczęła od słów: „Ministrowie niszczący kulturę przychodzą i odchodzą, ale literatura pozostaje”. W dalszej części swojego wystąpienia mówiła: „Mam już dość słuchania, że trzeba oddzielać politykę i literaturę. Wszystko jest polityką. Pytanie jest dziś proste: otwarta demokracja czy zamknięte społeczeństwo? Literatura zna odpowiedź, dlatego jest tak niebezpieczna”. Pisarka mówiła o brunatniejącej Europie, niezaspokojonych apetytach jednostek u władzy, które pogrążają całe kraje w chaosie, o zagrożonym przez Chiny Tajwanie oraz o broniącej swojej wolności Ukrainie, a także o „normalizowaniu nowych faszyzmów, nowych totalitaryzmów i ludobójstw” – twierdząc, że w takich czasach po prostu nie jest w stanie oddzielać literatury od polityki. Za swoją płomienną przemowę (którą w całości można przeczytać po czesku m.in. tutaj) zebrała owacje na stojąco.

Warto też wspomnieć o wystąpieniu czesko-ukraińskiej poetki Marie Iljašenko. Choć pozostało ono w cieniu przemowy Radki Denemarkovej, Iljašenko również wygłosiła na frankfurckiej scenie ważne słowa – apelując o wsparcie walczącej Ukrainy, a także podkreślając znaczenie niezależności artystów. „Kultura może być niewygodna i musi pozostać wolna” – powiedziała poetka.

Marie Iljašenko i Radka Denemarková. Fot. Frankfurter Buchmesse / Marc Jacquemin

Krytyczna dyskusja (albo jej brak)

Warto przy tej okazji podkreślić, że w ocenie wystąpienia Radki Denemarkovej środowisko literackie nie jest stuprocentowo zgodne. W kuluarowych rozmowach spotkałam się ze sceptycznymi uwagami, nie zabrakło również publicznych krytycznych głosów na jego temat. Czesko-bośniacka pisarka Vesna Evans w tekście opublikowanym na łamach H7O zwraca uwagę na zupełny brak odniesień Denemarkovej do konfliktu izraelsko-palestyńskiego – i przekonuje, że to celowe przemilczenie: „Autorka jest osobą inteligentną i wykształconą, dopracowała swoją przemowę w najmniejszych szczegółach, jej cisza jest intencjonalna. Mimo że w uszach świata to milczenie wręcz krzyczy, Denemarková dobrze wie, że większość Czechów i Niemców nie jest wyczulona na palestyńską kwestię praw człowieka”. Evans uprzedza możliwe zarzuty o whataboutyzm, odwracając sytuację i stawiając pytanie, jaka byłaby nasza reakcja, gdyby pisarka, poświęcając swoją przemowę prawom człowieka i demokracji, nie wspomniała ani słowem wojny w Ukrainie. „Przemilczenie współczesnych wydarzeń, które co prawda u nas są pomijane, ale już od trzech lat wypełniają strony zagranicznych gazet, to też zajęcie stanowiska. Cisza również jest polityką” – pisze Evans.

Krótki kwestionariusz, który przeprowadziłam wśród czeskich gości frankfurckich targów książki (odpowiedzi publikowała będę w najbliższym czasie) także pokazał, że nie wszyscy w pełni zgadzają się z tezami Radki Denemarkovej. A kwestia polityczności literatury powracała również w dyskusjach zorganizowanych w ramach targów i traktowana była bardzo różnie – krążąc między stoiskami i scenami, wychwyciłam akurat moment, gdy w trakcie jednego ze spotkań Martin Vopěnka z pewnym niesmakiem mówił, że Jáchym Topol „zapaskudził polityką” swoją najnowszą powieść.

Dobrze jednak, że się dyskutuje. Krytycznej dyskusji zabrakło mi natomiast w ramach jednego z dużych wydarzeń Festiwalu Conrada, również mocno krążącego wokół polityczności literatury. Przy takim składzie nie mogło jednak być inaczej: w rozmowie zatytułowanej „Przyjaźń na sztandarach” udział wzięli Didier Eribon, Geoffroy de Lagasnerie, Édouard Louis. W trakcie tego skądinąd bardzo interesującego spotkania trójka przyjaciół, pisarzy, intelektualistów o silnie lewicowym nastawieniu prezentowała swoje poglądy na przyjaźń i rodzinę. Goście mówili o tym, że rodzina to jedno z najbardziej brutalnych miejsc życia społecznego, że jest ona „inkubatorem autorytaryzmu” i że „tyrania wywodzi się z rodziny, demokracja – z przyjaźni”. W związku z aktualnymi wydarzeniami we Francji w rozmowie nie zabrakło również wątków stricte politycznych: goście opowiadali się wprost za radykalną lewicą spod znaku Jeana-Luca Mélenchona i w emocjonalnym tonie mówili o tym, że dla nich polityka to nie tylko kwestia dyskusji, ale tego, co wprost dotykało ich oraz ich rodzin.

Zawsze bardzo interesują mnie momenty zderzenia światopoglądu zachodnioeuropejskiego ze środkowoeuropejskim. Dlatego z zainteresowaniem nadstawiałam ucha, kiedy rozpoczęła się dyskusja z publicznością i padło pytanie o prorosyjskość francuskiej radykalnej lewicy – konfrontacyjne, lecz nie napastliwe. Słuchaczka – nawiązując do zasygnalizowanych już przez prowadzącego Marka Bieńczyka i wynikających z doświadczenia reżimu komunistycznego różnic w odbieraniu pewnych zjawisk i pojęć przez ludzi z różnych części Europy, w tym odmiennych konotacji, jakie budzi samo określenie „manifest” – zauważyła, że przed rokiem 2022 Europa Zachodnia bagatelizująco podchodziła do możliwej rosyjskiej inwazji na Ukrainę, zarzucając krajom Europy Środkowej obsesję na punkcie Rosji; następnie poprosiła gości o komentarz w związku z prorosyjskimi wypowiedziami wspomnianego już francuskiego lidera skrajnej lewicy.

Szkoda więc, że na tym pytaniu organizatorzy i moderator postanowili uciąć dyskusję i nie pozwolili już zabrać głosu nikomu innemu, ograniczając tę część spotkania do dwóch pytań. Być może obawiali się, że dyskusja przybierze zbyt ostry ton w stosunku do francuskich gości – ale czy słuchacze Festiwalu Conrada nie zasługują na większe zaufanie? Trochę żal, że nie pozostawiono więcej przestrzeni na rozmowę z uwzględnieniem różnych perspektyw.

Polityczność rodziny

W trakcie spotkania z francuskimi gośćmi myślałam również o literaturze, z którą ostatnio pracowałam. Wiadomo, że z dziełami Eribona i Louisa często porównywana jest (mimo że sam pisarz trochę się od tych porównań dystansuje) debiutancka powieść Marka Torčíka Rozebrać pamięć, która ukazała się właśnie po polsku w moim przekładzie. Podobnie jak Édouard Louis, Torčík spogląda na problemy rodzin i jednostek szerzej – w jego książce wszystko ma charakter systemowy, polityczne są również źródła przemocy i rodzinnych traum.

Z Markiem Torčíkiem, Czeski Dzień w Big Book Café, Warszawa, 17 X 2026. Fot. danka danka / IG

A jednak – podczas gdy francuscy goście byli bardzo radykalni w swoim podejściu do rodziny, mówiąc wprost o własnych złych z nią doświadczeniach, czeski pisarz wydaje mi się reprezentować łagodniejszą linię. W trakcie premierowego spotkania 17 października w Big Book Café, mówiąc o tym, że wszelkie patologie i przemoc wynikają z warunków społeczno-ekonomicznych, Torčík ubolewał nad tym, że krytyka tak mało uwagi poświęciła matce, z jego perspektywy kluczowej postaci, która – nawet jeśli do końca nie rozumiała sposobu odczuwania swojego syna i podzielała krzywdzące dla pewnych grup, typowe dla swojego środowiska poglądy – wiele poświęciła, by opiekować się członkami rodziny potrzebującymi pomocy. Myślałam też o tym fragmencie, już w podziękowaniach, który zawsze, ale to absolutnie zawsze wyciska mi z oczu łzy: gdy autor pisze o swoim dziadku, będącym inspiracją dla powieściowego alkoholika, rasisty i homofoba, i stwierdza, że „mimo ciężaru, który dźwigał, był dobrym człowiekiem”. W wizji świata Torčíka, choć brutalnej i pełnej przemocy, ludzie są dobrzy – żyją tylko w warunkach, które nie pozwalają, aby to dobro doszło do głosu.

Głosem, który warto przywołać w temacie polityczności literatury, są również słowa norweskiej pisarki Vigdis Hjorth, które padły w jednym z niedawnych wywiadów: „Wszystkie moje powieści są w pewnym sensie polityczne. Uważam też, że kwestie kobiecości, rodziny, molestowania seksualnego, którymi się zajmuję, również mają wymiar polityczny. Tylko dzięki temu piszę – bo zdałam sobie sprawę, że nie chodzi o mój smutek albo o to, że tylko mnie źle potraktował mężczyzna. Chodzi o mechanizm, który jest wszędzie. Wtedy nabieram odwagi, by wykorzystać to doświadczenie (…). Tak właśnie dzieje się zmiana społeczna i polityczna”.

Vigdis Hjorth. Fot. Hreinn Gudlaugsson, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Analizując rozmowę Eribona, de Lagasnerie i Louisa, myślałam również o powieściach wspomnianej już w tym tekście Kateřiny Tučkovej, świeżo upieczonej laureatki Angelusa, a przede wszystkim o Wypędzeniu Gerty Schnirch i serialowej adaptacji Tomáša Mašína, którą właśnie w czasie pobytu we Frankfurcie postanowiłam wreszcie obejrzeć. Inkubator autorytaryzmu, inkubator faszyzmu – w tej opowieści widać to wyraźnie: ojciec nazista zamienia środowisko rodzinne tytułowej bohaterki w piekło. Autorka zresztą, podobnie jak Louis, Torčík i Hjorth, ma własne traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa, z którymi nie kryje się w wywiadach: jej ojciec był przemocowcem. Mimo to nie utraciła wiary w rodzinę i po latach założyła własną, a swoje traumy przekuła w opowieści, w których oddaje głos słabszym oraz również krytykuje systemową przemoc.

Wszystko jest polityką, jak mówiła Radka Denemarková. I myślę w tym kontekście jeszcze o tym świeżym, tragicznym wydarzeniu z naszego podwórka. Słyszy się dziś głosy, by nie przypisywać człowiekowi, który zastrzelił sześć osób na rynku w Krakowie, politycznych inspiracji żadną ze stron. A jednak żyjemy w rzeczywistości politycznej – zdominowanej, jak zauważyła Denemarková, przez zachłanne jednostki destabilizujące własne kraje i cały świat. Od tego, kto rządzi i czy oferuje systemową pomoc jednostkom słabszym, zagubionym, krzywdzonym przez swój własny „inkubator autorytaryzmu”, a także na ile będzie w stanie powstrzymać się od budowania atmosfery nienawiści, skłaniać do rozmowy oraz dbać o nasz dobrostan psychiczny (a piszę to, sama mając przed sobą ponad trzy miesiące czekania na najbliższy termin wizyty u nowego psychiatry na NFZ) zależy już, jak widać wyraźnie, nasze życie.

***

W trakcie mojego pobytu na targach książki we Frankfurcie pytałam obecnych na imprezie czeskich pisarzy o to, jaka jest ich zdaniem dziś rola literatury, nawiązując również do wystąpienia Radki Denemarkovej i kwestii powiązań literatury z polityką. W najbliższym czasie publikować będę kolejne wypowiedzi oraz podsumuję je w formie tekstu.

***

Podoba Ci się to, co robię? Proszę, wesprzyj mnie na Patronite. Dziękuję!